Journal of Islamic Crafts

fa تحلیل نمادشناسی عناصر انسانی در نگاره های شاهنامه رشیدا The Semiotic Analysis of Human Elements in the Illustrations of the Rashida Shahnameh مبانی نظری هنر اسلامی 2 پژوهشي Original Research شاهنامه رشیدا از معتبرترین نسخه‌های مصور شاهنامه در دوران صفوی است که در نگاره‌های آن، روایت حماسی فردوسی با اندیشه‌ی عرفانی و فلسفی ایرانی‌ـ ‌اسلامی درهم آمیخته است. در این آثار، «انسان» نه تنها به‌عنوان شخصیت داستانی، بلکه به‌عنوان محوری‌ترین عنصرِ معنا حضور دارد؛ چهره‌ای چندوجهی که در هیئت پهلوان، شاه، زن ، جنبه‌های گوناگون از وجود انسانی را بازتاب می‌دهد. بررسی این چهره‌ها امکان شناخت پیوند میان زیبایی‌شناسی نگارگری و مبانی فکری دوره‌ی صفوی را فراهم می‌کند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تحلیل نمادشناسی عناصر انسانی در نگاره‌های شاهنامه رشیدا انجام شدهاست تا ساختار معنایی و مراتب وجودی انسان در این نگاره‌ها تبیین شود. هنر نگارگری ایرانی در بستر تاریخی خود هم‌زمان واجد چندین سطح معناست؛ از حیث شکل و تکنیک قابل‌مشاهده و از حیث نمادین حامل لایه‌های مفهومی که برای فهم آن لازم است از نظریه‌های نشانه‌شناختی و نمادشناسی استفاده شود. رولان بارت نشان دادهاست که تصویر به‌مثابه‌ی متن بصری، پیام‌هایی چندگانه را تولید می‌کند و متن‌های نوشتاری یا زمینه‌ای می‌توانند در جهت‌دهی خوانش تصویری نقش‌آفرین باشند؛ بنابراین هر فیگور انسانی در یک نگاره صرفاً «نمایشِ یک واقعیت». دوپرسش اصلی پژوهش عبارت‌اند از: ۱.عناصر انسانی در نگاره‌های شاهنامه رشیدا چگونه بازتابی از مراتب وجودی و مفاهیم نمادین انسان در اندیشه‌ی ایرانی ـ اسلامی هستند؟ ۲.چه نسبتی میان بازنمایی تصویری انسان (در مقام شاه، پهلوان، زن، خادم و نوازنده) و جایگاه او در نظام فکری و اجتماعی دوره‌ی صفوی برقرار است؟ پژوهش حاضر به روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و بر پایه‌ی مطالعه‌ی تطبیقی پنج نگاره‌ی منتخب از این نسخه انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که انسان در این نگاره‌ها نه موجودی منفعل، بلکه صورت مثالی از حقیقت الهی و محور نظام کیهانی است. هر نگاره مرحله‌ای از سیر وجودی انسان را از اراده و خرد تا عشق و شهود نشان می‌دهد. نگارگر با بهره‌گیری از شکل، رنگ، ترکیب و ارتباط بصری، توانسته است مفهوم انسان را از سطح روایت تاریخی به سطحی فلسفی و قدسی ارتقا دهد. در نتیجه، نگاره‌های شاهنامه رشیدا تصویری نمادین از «انسان کامل» در جهان ایرانی‌ـ ‌اسلامی ارائه می‌دهند؛ انسانی که در پیوند عقل، عشق و زیبایی به وحدت قدسی دست می‌یابد. The Rashida Shahnameh is among the most esteemed illuminated manuscripts of the Shahnameh from the Safavid era. In its illustrations, Ferdowsi's epic narrative is interwoven with Iranian-Islamic mystical and philosophical thought. In these works, "the human" is present not merely as a narrative character but as the most central element of meaning—a multifaceted figure who, in the guise of the warrior-king (pahlavan), the monarch (shah), the woman, and the attendant, reflects various aspects of human existence. Examining these figures provides an opportunity to understand the connection between the aesthetics of Persian miniature painting and the intellectual foundations of the Safavid period. Accordingly, this research aims to analyze the semiotics of human elements in the illustrations of the Rashida Shahnameh to elucidate the semantic structure and the hierarchical levels of human existence within these paintings. The two main research questions are: 1. How do the human elements in the illustrations of the Rashida Shahnameh reflect the hierarchical levels of existence and the symbolic concepts of humanity in Iranian-Islamic thought? 2. What relationship exists between the visual representation of humans (as king, warrior-king, woman, attendant, and musician) and their position within the intellectual and social system of the Safavid period? This study employs a descriptive-analytical method, based on a comparative analysis of five selected illustrations from this manuscript. The findings indicate that the human in these paintings is not a passive being but rather an archetypal image (surat-e mesali) of divine truth and the axis of the cosmic order. Each illustration depicts a stage in the existential journey of the human, from will and intellect to love and intuition. By utilizing form, color, composition, and visual relationships, the painter has succeeded in elevating the concept of the human from the level of historical narrative to a philosophical and sacred level. Consequently, the illustrations of the Rashida Shahnameh present a symbolic image of the "Perfect Human"(Ensān-e Kāmel) within the Iranian- Islamic worldview —a human who attains sacred unity through the conjunction of intellect, love, and beauty.   شاهنامه رشیدا, نمادشناسی, انسان, نگارگری صفوی, فلسفه هنر اسلامی. Rashida Shahnameh, Semiotics, Human, Safavid Miniature Painting, Islamic Philosophy of Art. 0 0 http://jih-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-790-1&slc_lang=fa&sid=1 maryam aziminezhad مریم عظیمی نژاد Maryam.aziminezhad@birjand.ac.ir 10031947532846005686 10031947532846005686 Yes birjand university elnaz ebrahimi الناز ابراهیمی elnaz.ebrahimi.art1999@gmail.com 10031947532846005687 10031947532846005687 No birjand university