fa تبیین خصوصیات ساختاری و هنری محراب های ادوار صفوی، قاجار و پهلوی اصفهان تکنیک و اجراء در هنرهای اسلامی 3 پژوهشي Original Research <span style="font-size:12pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span b="" mitra="" style="font-family:">با وجود جایگاه بی‌بدیل محراب به‌عنوان شاخص‌ترین عنصر هویتی در معماری مذهبی ایران، پژوهش‌های پیشین عمدتاً به مطالعه‌ ی ادوار سلجوقی و ایلخانی متمرکز بوده‌اند و متمرکز به مطالعه‌ی تطبیقیِ هم‌زمانِ سیر تحول فرم و نقش(ساختاری و هنری) محراب‌ها در سه‌دوره‌ی متوالی صفوی، قاجار و پهلوی در اصفهان پرداخته‌اند. این خلأ پژوهشی، مسئله‌ای است که درک جامع از روند دگرگونی در گذار از سنت به مدرنیته را با نقص مواجه می‌کند. ساخت بناهای عام المنفعه از مساجد تا کاخ، پل، خیابان و باغ‌های زیبا در ادوار صفوی، قاجار و پهلوی توسعه یافته است و در این بین هنرمندان در نهایت دقت، مهارت خویش را به کار گرفته و سعی در آراستگی هر چه بیشتر بناهای مذهبی به‌ویژه مساجد داشته که نقطه عطف آن را در محراب‌ها می‌توان مشاهده کرد. هدف پژوهش پیش رو، شناخت فرم و عناصر بصری محراب‌های ادوار صفوی، قاجار و پهلوی در اصفهان بوده و به دنبال پاسخ بدین پرسش است که سیر تحول فرم و نقش در محراب‌های ادوار صفوی، قاجار و پهلوی در اصفهان چگونه است؟ این تحقیق از نوع کیفی و به لحاظ هدف، بنیادی و از نظر ماهیت و روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی بوده و روش گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای و به صورت میدانی است. یافته‌ها نشان می‌دهد ساختار کلی محراب، اکثراً به‌صورت مستطیل-جناغی و در جزئیات مانند نقوش، رنگ، پیچ تزئینی و حجم گلدانی متفاوت هستند. در دوره صفوی، نقوش حالت ساده-تجریدی-غیر واقع‌گرا، و در دوره قاجار، واقع‌گرا-ناتورالیستی به‌صورت آبرنگی و سایه‌روشن است. رنگ غالب در دوره صفویه، لاجوردی و فیروزه‌ای و در دوره قاجار، رنگ‌های سایه‌روشن به‌کار گرفته شد. در دوره پهلوی نیز، فرم محراب‌ها به سمت ساده‌سازی گرایش یافته و بسیاری از عناصر تزئینی مانند مقرنس، کاشی‌پیچ و گلدانی‌ها به‌صورت حداقلی و کاربردی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. رنگ‌های غالب در این دوره شامل طیف‌های خاکی، قهوه‌ای، یشمی و کرم بوده و کتیبه‌ها نیز با ترکیب خط نستعلیق و کوفی در قالب‌های هندسی اجرا شده‌اند. کتیبه‌های صفوی با قلم کوفی و ثلث و کتیبه‌های قاجاری نستعلیق و ثلث در محراب اجرا شده و محتوای کتیبه‌ها در تمامی ادوار قرآنی، اسماً الهی، تاریخ و نام استاد است</span></span><span dir="LTR" style="font-size:13.0pt">.</span><span lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span style="font-family:"B Mitra""></span></span></span></span></span></span> <span style="font-size:12pt"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="font-size:10.0pt"><span garamond="" style="font-family:">Isfahan was selected by Shah Abbas as the capital of Iran, prompting a flourishing of public architectural projects, including mosques, palaces, bridges, streets, and gardens. This architectural development continued through the Qajar and Pahlavi periods. Throughout these eras, artists demonstrated remarkable skill and meticulous attention to detail in embellishing religious buildings&mdash;particularly mosques&mdash;with the mihrab emerging as a central focus of artistic expression.</span></span> <span style="font-size:10.0pt"><span garamond="" style="font-family:">This study aims to examine the formal and visual elements of mihrabs from the Safavid, Qajar, and Pahlavi periods in Isfahan and to address the central research question: How did the form and decorative motifs of mihrabs evolve across these three historical periods in Isfahan?</span></span></span></span></span><br> <span style="font-size:12pt"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="font-size:10.0pt"><span garamond="" style="font-family:">This qualitative study is fundamental in nature and employs a descriptive-analytical methodology with a comparative approach. Data were collected through both library research and, primarily, field observation.</span></span> <span style="font-size:10.0pt"><span garamond="" style="font-family:">Findings indicate that the overall structure of the mihrab remained predominantly rectangular with an arched top, while variations appeared in details such as motifs, colors, decorative elements, and volumetric features like base <i>guldāns</i>. In the Safavid period, designs were abstract, stylized, and non-naturalistic. During the Qajar era, a shift toward naturalism and watercolor-like shading became evident. Dominant colors transitioned from lapis lazuli and turquoise in the Safavid era to softer, shaded tones in the Qajar period.</span></span></span></span></span><br> <span style="font-size:12pt"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="font-size:10.0pt"><span garamond="" style="font-family:">In the Pahlavi era, a tendency toward simplification emerged, with many ornamental components&mdash;such as <i>muqarnas</i>, tile fillets, and <i>guldāns</i>&mdash;either minimized or used for functional purposes. Dominant colors during this period included earthy tones such as brown, jade green, and cream. Inscriptions also evolved: Safavid mihrabs featured Kufic and Thuluth scripts; Qajar examples adopted Nastaliq and Thuluth; and Pahlavi inscriptions often employed a combination of Kufic and Nastaliq within geometric frameworks. Across all periods, inscriptions included Quranic verses, divine names, dates, and the names of calligraphers or artisans.</span></span></span></span></span> محراب, اصفهان, صفوی, قاجار, پهلوی, ویژگی فنی و هنری Isfahan, Safavid, Qajar, Pahlavi, mihrab, evolution of form and motif 0 0 http://jih-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-390-6&slc_lang=fa&sid=1 Alireza Sheikhi علیرضا شیخی a.sheikhi@art.ac.ir 10031947532846005469 10031947532846005469 Yes Department of Handicrafts, Faculty of Applied Arts, University of Art, Tehran, Iran گروه صنایع دستی، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران Amir Hossein Abbasi Shokat Abad امیرحسین عباسی شوکت آباد amir.abbasi2698@gmail.com 10031947532846005470 10031947532846005470 No Faculty of Art, Shahed University, Tehran, Iran گروه هنراسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران shima keshtkar شیما کشت کار shima.keshtkar757@gmail.com 10031947532846005471 10031947532846005471 No Faculty of Art, University of Birjand, Birjand, Iran گروه مطالعات تاریخی هنراسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، تهران، ایران