fa کارکرد منسوجات در بسته بندی کالاهای کوچک در عصر قاجار به روایت اسناد مکتوب و با نظر به ویژگی های کیفی طرح و نقش مبانی نظری هنر اسلامی 2 پژوهشي Original Research <div style="text-align: justify;">منسوجات در عصر قاجار همچون هر دوره دیگر، کارکردی فراتر از پوشاک داشت و در بسیاری از امور ازجمله بسته‌بندی و نقل و انتقال کالاهای کوچک به‌کار می‌آمد. شکلی از مصرف که چگونگی آن در پژوهش‌های هنرهای کاربردی مورد غفلت واقع شده است. با این حساب پرسش این خواهد بود: در عصر قاجار، منسوجات در چه قالب یا قالب‌هایی برای بسته‌بندی و حمل کالاهای کوچک و روزمره به‌کار می‌آمدند و انواع مورد استفاده در این کاربرد از جهت طرح و نقش چگونه ارزیابی می‌شوند؟ هدف این مقاله شناسایی اقلام منسوج در بسته‌بندی و جابه‌جایی کالاهای کوچک همچون مهر، کتاب، سکه، خوراک، آینه، ساعت در مرتبه اول؛ و مُداقه در ویژگی‌های کیفی طرح و نقش منسوجات مورد استفاده در این اقسام؛ در مرتبه دوم است. نتیجه پژوهش با نمونه‌گیری احتمالی طبقه‌بندی‌‌شده به شیوه تحلیلی&ndash;تاریخی، با نظر به اسناد مکتوب مبتنی‌بر سنت سفرنامه‌نگاری و واکاوی در نمونه‌های تصویری مبتنی‌بر قطعات ملموس منسوجات نشان داد: بقچه، خُنچه‌پوش، کیسه پرشال، دستمال و حوله (لُنگ) از اصلی‌ترین انواع مورد استفاده در چنین کاربردی بودند. به سبب ابعاد کوچک چنین اقلامی در بسیاری موارد (به‌جز خُنچه‌پوش) امکان تهیه آن‌ها از پارچه‌های کهنه وجود داشت و البته در هر صورتی که بود، معمولاً با هنرهای تکمیلی به‌ویژه رودوزی زینت می‌شد. با این مصرف، از میان طرح‌های نُه‌گانه پارچه، انواع واگیره‌ای، افشان، قابی (خشتی/ چهارخانه)، محرمات (راه‌راه)، محرابی و ترنج‌دار با فراوانی بیشتر قابل ملاحظه است و هرچند در برخی موارد طرح‌های محرمات و خشتی فارغ از نقش هستند، اما در صورت کلی، صور گیاهی برای نقش‌اندازی در تمام طرح‌ها پیشی دارد و در برخی موارد به‌تبع تکنیک رودوزی (چشمه‌دوزی) با نقوش هندسی جایگزین شده است. درمجموع آنکه طرح ترنج‌دار به‌سبب هماهنگی بیشتر با محیط چهارگوش یا دایره پارچه مورد استفاده در بقچه، خُنچه‌پوش، کیسه پرشال، دستمال و حوله (لنگ) از رواج بیشتری برخوردار بود که در قاطبه موارد با نقوش گیاهی آرایه‌بندی می‌شد.</div> <span style="font-size:12pt"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="font-size:11.0pt"><span garamond="" style="font-family:">Much like today, applications for textiles were not limited to clothing in the Qajar period in Iran. Different types of machine weavings (textiles) were used to fulfill many human needs at the time, and even to a larger extent than they are now. Research in applied arts has not sufficiently focused on such applications for textiles. One of these applications was using textiles for packaging and carrying small-sized items such as books, particularly the Quran, turbahs (&ldquo;mohr&rdquo; in Persian), misbahas (or tasbī</span></span><span style="font-size:11.0pt">ḥ</span><span style="font-size:11.0pt"><span garamond="" style="font-family:">s), needles, qalamdans [pen boxes], watches, surmadans [kohl containers], and even bathing soaps and food such as bread and pastry. This study aimed to examine the application of textiles for everyday needs such as packaging and carrying small-sized items during the Qajar period in Iran. It also attempted to scrutinize the qualitative properties of the designs and motifs on the textiles used for these purposes. Accordingly, the study questions were posed as follows: How could we categorize the textiles used for packaging and carrying small-sized everyday items during the Qajar period? How could we analyze the designs and motifs on the textiles used for these purposes? In this historical-analytical study, about twenty five Qajar travel writings from the beginning of the Qajar rule to its end were explored. In addition, remaining images from the Qajar era, including paintings and photos, and tangible textile samples were analyzed using stratified sampling. The results showed that boghches (a kind of bindle), khonche pooshes (fabrics used to decorate khonche, a light wooden crate used in the traditional Iranian wedding ceremonies), small bags known as &ldquo;pershal&rdquo; bags, handkerchiefs, and towels (peshtemal) were among the most important and common items needed for packaging and carrying small objects. For this use, sometimes pieces of fabric from old clothing items were patched since small-sized pieces of fabric were needed and textiles were expensive. However, new textiles were also used occasionally. Khonche poosh was different from the other items and was made with expensive types of fabric given its application as a gift [at weddings]. No matter the material or application, its decoration was completed by various types of embroidery including pateh duzi, cheshmeh duzi, etc. The analysis of the designs and motifs on the textiles used for these purposes indicated that from the nine textile designs, vagireh (tangled), muharramat (striped), framed (plaid), afshan (scattered), mehrabi, and toranj dar designs, which were usually decorated with floral patterns, were the most used. Nevertheless, the dominant designs in the textiles were sometimes muharramat and framed (striped and plaid), i.e., without a pattern, and at other times, geometrical patterns were used on any design (usually framed, mehrabi, toranj dar) because of the predominance of cheshme duzi embroidery technique. Overall, the examination of the frequency of the designs and motifs on the remaining textiles, which were used for the items made for packaging such as boghche, khonche poosh, hankerchiefs, towels, and pershal bags in the Qajar period in Iran, demonstrated that toranj dar or medallion design (with the square symmetry principle) was the most frequent as it fit the square or circle shape of the piece of fabric. Floral motifs were also the main patterns used in the decoration of this design.</span></span></span></span></span><br> <span style="font-size:12pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span dir="LTR" style="font-size:10.5pt"><span style="font-family:"Garamond","serif""></span></span></span></span></span></span><br> &nbsp; منسوجات قاجار, بسته بندی پارچه ای, اسناد مکتوب, طرح پارچه, نقش پارچه Qajar Textiles, Fabric Packaging, Written Documents, Textile's Design, Textile's Motif 13 25 http://jih-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-458-1&slc_lang=fa&sid=1 Ameneh Mafitabar آمنه مافی تبار a.mafitabar@art.ac.ir 10031947532846002331 10031947532846002331 Yes University of art, Tehran دانشگاه هنر Seyyed Abdul Majid Sharifzade سیدعبدالمجید شریف زاده s_a_majidsharifzade@yahoo.com 10031947532846002332 10031947532846002332 No Research Center of Traditional Arts, Research Institute of Cultural Heritage and Tourism organization, (RICHT) Tehran پژوهشکده هنرهای سنتی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری