fa مقایسه ساختار تذهیب صفحات مذهّب مزدوج در چهل نسخه از شاهنامه‌ها و خمسه‌های دوره صفوی (سده‌های 10 و 11 هجری) مبانی نظری هنر اسلامی 2 پژوهشي Original Research <div style="text-align: justify;"><br> قدمت و تدوام&nbsp; هنر تذهیب منجر به انجام مطالعات بسیاری در این زمینه شده است ولیکن مطالعه‌ای که در آن رابطۀ میان نوع تذهیب با نوع محتوای نسخه (ژانر یا گونه اثر) را به صورت اختصاصی مورد سنجش قراردهد تاکنون انجام نشده‌است. لذا هدف مطالعۀ پیش‌رو آن است تا ویژگی‌های ساختاری تذهیب را در صفحات مذهّب مزدوج هریک از دوگروه شاهنامه‌ها و خمسه‌های دوره صفوی (چهل نسخه منتخب از کتابخانه‌ها و موزه‌های کشورهای مختلف)، به عنوان نمایندگان ادبیات حماسی و تغزّلی، بر اساس شاخصه‌های کمّی، تعیین و در نهایت علت وجود تفاوت‌ها را در تذهیب این دو گروه توضیح دهد. بر این اساس، سؤالات ذیل پاسخ داده‌شد: ویژگی‌های شاخص در ساختار تذهیب صفحات مذهّب مزدوج شاهنامه‌ها و خمسه‌های سدۀ دهم و یازدهم کدامند؟ و تفاوت‌های ساختاری آنها چگونه قابل توضیح است؟ یافته‌های این تحقیق که به روش، کیفی و استقرایی بوده و از نقطه نظر بررسی داده‌ها، توصیفی-تحلیلی است نشان می‌دهند که، ساختار صفحات مذهّب مزدوج چه در شاهنامه‌ها و چه در خمسه‌ها در نیمه اول سدۀ دهم غالباً هندسی، کادرها ساده و عرض آنها کم و یا متناسب بوده و از نیمه دوم سدۀ دهم ساختارهای غیر هندسی در کنار ساختارهای&nbsp; هندسی رواج یافته و کادرها عریض‌تر و کنگره‌ای شده‌اند و این تغییرات در شاهنامه‌ها بیش‌تر از خمسه‌ها نمود داشته‌است و علت آن وابسته به نوع متن، یعنی نظم و یا نثر بودن متن در این صفحات است و نه گونه (ژانر) اثر همچنین بررسی‌ها مشخص نمود که در سدۀ یازدهم این سبک از تزیین (صفحات مذهّب مزدوج) در شاهنامه‌ها تداوم یافته ولیکن در خمسه‌ها بسیار محدود بکار رفته است. علاوه براین در هر دو گروه مورد مطالعه (خمسه‌ها و شاهنامه‌ها) الگوهای مشترکی شناسایی شد، الگوهایی که در قرآن‌ها نیز شاهد بکارگیری آنها هستیم که این خود نشان دهندۀ عدم اختصاصی بودن تذهیب‌ها در گونه‌های مختلف (ژانرهای مختلف) است.</div> <pre style="text-align: justify;"> <span style="font-size:10pt"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">The antiquity and continuity of the art of illumination has led to many formalist studies in this field. In addition to formalist studies, some traditionalist scholars, such as Nasr, have offered mystical and tasteful interpretations of illumination. He considers illumination as an intermediate art of feminine and masculine arts. Despite a large number of studies in the field of illumination, no study has been done on the relationship between the type of illumination and the content of the manuscript (genre of manuscript). Therefore, the aim of the present study is to select two separate groups in terms of genre and then determine the structural features of illumination in each of the two groups (Khamsahs and Shāhnāmas) based on quantitative characteristics and finally explain the reason for the differences in illumination in these two groups. The features that were selected to examine the illumination are: 1- Examining the rectangular type of illumination frame. 2- Check the width of the illumination frame. 3- Examining the structure of the central part of illumination. 4- Examining the structure of the illumination frame. As a result, in order to achieve this goal, the following questions were answered: What was the evolution of the structure of double-page illuminated frontispiece in the tenth and eleventh centuries AH? What were the main features in the structure of double-page illuminated frontispiece of Shāhnāmas and Khamsahs in the 10th and 11th centuries? And how can their structural differences be explained<span dir="RTL" lang="FA" style="font-family:Lotus">?</span></span></span></span> <span style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">The studies in this article, which have been done by descriptive-analytical method and the necessary information is taken from library sources, show that, in the first half of the tenth century, illumination of double-page illuminated frontispiece in both groups (Khamsah and Shāhnāma) often had a geometric structure, simple frames with a small or normally width, and from the second half of the tenth century non-geometric structures along with geometric structures became common in double-page illuminated frontispiece. Subsequently, the frames have become wider, although these changes are seen more in the Shāhnāmas than in the Khamsahs. And the reason why non-geometric structure is used in illumination of Shāhnāmas much more than illumination of&nbsp; Khamsahs is due to the difference in the type of text written on these pages. The text in these double-page illuminated frontispiece in Shāhnāmas is often prose (introduction of Shāhnāma) while in Khamsahs it is poetry. It can be said that the type of text written on these pages has influenced the gilded artist in how to choose the type of structure. If in Khamsahs, due to the need for more space for writing the poetic text, the illuminator used more geometric structures and for Shāhnāmas, due to the possibility of writing the prose text in a more limited space, the illuminator also had the opportunity to use non-geometric frames. In the eleventh century, this style of decoration continued in the Shāhnāmas, but their use in the Khamsahs has greatly decreased, and in the Khamsahs produced in the eleventh century, simpler styles have replaced the previous style.</span></span></pre> تذهیب, صفحات مذهّب مزدوج, سرلوح, خمسه, شاهنامه illumination, double-page illuminated frontispiece, frontispiece, Khamsah, Shāhnāma 85 101 http://jih-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-470-1&slc_lang=fa&sid=1 elham Akbari الهام اکبری e.akbari@alzahra.ac.ir 10031947532846002175 10031947532846002175 No e.akbari@alzahra.ac.ir گروه پژوهش هنر، دانشکدۀ هنر، دانشگاه الزهرا، تهران maryam Keshmiri مریم کشمیری m.keshmiri@alzahra.ac.ir 10031947532846002176 10031947532846002176 Yes e.akbari@alzahra.ac.ir گروه نقاشی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه الزهرا، تهران