Journal of Islamic Crafts

fa مطالعه‌ی معناشناسانه‌ی نقوش قالی واق‌واق: رویکردی روان‌شناختی و فرهنگی در قالی‌های شمال‌غرب ایران A semantic analysis of Vaq-Vaq carpet motifs: Psychological and cultural perspectives from Northwest Iran طراحی و فرم در هنرهای اسلامی 1 پژوهشي Original Research این پژوهش نقش درخت «واق‌واق» را در قالی‌های تصویری شمال‌غرب ایران بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که این نقش‌ها بیش از یک عنصر تزئینی، حامل لایه‌های پیچیده آیینی، اسطوره‌ای و روان‌شناختی‌اند. پژوهش از روش کیفیِ خوانش نمادین در چارچوب نظریه یونگ بهره برد: ده قالی دارای نقش واق‌واق به‌صورت هدفمند از مجموعه‌های موزه‌ای، کاتالوگ‌های حراج و آرشیوهای دیجیتال انتخاب شدند و هر نمونه در دو گام تحلیل شد. نخست، اجزای بصری هر نمونه (ساختار کلیِ درخت، وجود سرهای آویخته، نقوش انسانی و دیوها، موجودات ترکیبی و ترکیب‌بندی فضا) توصیف و دسته‌بندی گردید. دوم، این واحدهای بصری از منظر کهن‌الگوهای یونگی از جمله «سایه»، «درخت کیهانی»، «نگهبانِ آستانه» و «فرایند فردیت» خوانش شدند تا نقش عملکردیِ نمادها در روایت‌های بصری معلوم شود.  یافته‌ها سه الگوی نمادین برجسته را نشان داد: (۱) درخت‌های یکپارچه‌ساز که بر ادغام جنبه‌های پنهانِ روان و روند رشد درونی و فردیت یابی دلالت دارند؛ (۲) درخت‌های مخرب/وسوسه‌انگیز که نشانه‌هایی از وسوسه، سوء‌استفاده از قدرت یا فروپاشیِ هویتی ارائه می‌دهند؛ و (۳) الگوهای دوگانه که تضادهای محلی و مناسکی (مثلاً روشنایی/تاریکی یا حیات/مرگ) را بازتاب می‌دهند. عناصر خاصی مانند سرهای آویخته و موجودات مرکب غالباً نقش‌هایی مشابه نگهبانِ آستانه یا آزمون‌های آیینی را ایفا می‌کنند؛ همچنین نمونه‌هایی از تصاویر حکام یا پادشاهان وجود دارد که پیوندهای نمادینِ آنان با نیروهای تاریک، خوانشی سیاسی نمادین را نیز ممکن می‌سازد. این نتایج با خوانش یونگی همسویی دارند و پیوندهای قوی با سنت‌های فولکلوریک و عرفانی منطقه را نشان می‌دهند؛ در عین حال پژوهش بر ضرورت تکمیلِ داده‌ها از طریق مطالعات میدانی، مصاحبه با بافندگان و تحقیقات بایگانی‌ای گسترده‌تر برای تعمیق زمینه تاریخی-فرهنگیِ این نقش‌ها تأکید می‌کند.   This study investigates the Vaq-Vaq tree motif in pictorial carpets from Northwestern Iran, arguing that these motifs function as more than decorative elements: they encode layered ritual, mythic, and psychological meanings. Using a purposive sample of ten carpets drawn from museum holdings, auction catalogues, and digital archives, the research applied a two-stage, qualitative symbolic reading grounded in Jungian theory. First, each carpet’s visual components were documented and categorized (overall tree morphology, hanging heads, human or deev figures, hybrid creatures, and scene composition). Second, these visual units were interpreted through Jungian archetypes such as the Shadow, the cosmic tree, the guardian of the threshold, and the individuation process to determine their narrative and psychocultural functions. Results reveal three prominent symbolic patterns across the corpus: (1) “integrative” trees that signify inner integration and stages of psychological development; (2) “destructive/tempting” trees associated with temptation, identity breakdown, or corruptive alliances; and (3) “dual/contrasting” patterns that visually stage local ritual and social tensions (for example, light/dark or life/death contrasts). Specific motifs hanging heads and hybrid beings frequently operate as threshold guardians or initiatory tests, while depictions of rulers entering into relationships with dark forces suggest readings that combine psychological and socio-political symbolism. The findings align with a Jungian interpretive frame and point to substantive links with regional folk and mystical traditions. At the same time, the study highlights limitations inherent in relying primarily on archival and visual data and calls for targeted fieldwork (interviews with weavers and local informants) and expanded archival research to achieve fuller historical and cultural contextualization of the Vaq-Vaq motif. This study investigates the Vaq-Vaq tree motif in pictorial carpets from Northwestern Iran, arguing that these motifs function as more than decorative elements: they encode layered ritual, mythic, and psychological meanings. Using a purposive sample of ten carpets drawn from museum holdings, auction catalogues, and digital archives, the research applied a two-stage, qualitative symbolic reading grounded in Jungian theory. First, each carpet’s visual components were documented and categorized (overall tree morphology, hanging heads, human or deev figures, hybrid creatures, and scene composition). Second, these visual units were interpreted through Jungian archetypes such as the Shadow, the cosmic tree, the guardian of the threshold, and the individuation process to determine their narrative and psychocultural functions. Results reveal three prominent symbolic patterns across the corpus: (1) “integrative” trees that signify inner integration and stages of psychological development; (2) “destructive/tempting” trees associated with temptation, identity breakdown, or corruptive alliances; and (3) “dual/contrasting” patterns that visually stage local ritual and social tensions (for example, light/dark or life/death contrasts). Specific motifs hanging heads and hybrid beings frequently operate as threshold guardians or initiatory tests, while depictions of rulers entering into relationships with dark forces suggest readings that combine psychological and socio-political symbolism. The findings align with a Jungian interpretive frame and point to substantive links with regional folk and mystical traditions. At the same time, the study highlights limitations inherent in relying primarily on archival and visual data and calls for targeted fieldwork (interviews with weavers and local informants) and expanded archival research to achieve fuller historical and cultural contextualization of the Vaq-Vaq motif.   درخت واق‌واق؛ کهن‌الگوهای یونگی؛ قالی‌های شمال‌غرب ایران؛ نمادپردازی ناخودآگاه؛ دیوها و جنیان Vaq-Vaq tree, Jungian archetypes, Northwestern Iranian carpets, unconscious symbolism, demons and jinn 0 0 http://jih-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-742-1&slc_lang=fa&sid=1 farzad saljoughi فرزاد سلجوقی farzad.saljooghi.96@gmail.com 10031947532846004678 10031947532846004678 Yes art university of isfahan هنر اصفهان bijan arbabi بیژن اربابی bijanarbabi@yahoo.com 10031947532846004679 10031947532846004679 No art university of tehran هنر تهران