fa گونه‌شناسی فرم و نقوش قلمدان‌های فلزی ایران از قرن چهارم تا پایان قرن هفتم هجری قمری طراحی و فرم در هنرهای اسلامی 1 پژوهشي Original Research <div style="text-align: justify;">با پیشرفت هنر کتاب‌آرایی در دوره‌ی اسلامی، ابزار و لوازم مرتبط با آن نیز دستخوش تحول شدند. از جمله‌ی این ابزارها می‌توان به قلمدان‌ها اشاره کرد که در انواع گوناگون سنگی، چوبی و فلزی ساخته می‌شدند. بخش قابل توجهی از قلمدان‌های برجای‌مانده از این دوره، قلمدان‌های فلزی هستند که بررسی و مطالعه‌ی آن‌ها ضرورت دارد. هدف از پژوهش حاضر شناسایی و تحلیل فرم و نقوش قلمدان‌های فلزی ایران از قرن چهارم تا پایان قرن هفتم هـ.ق است. در راستای این هدف، دو پرسش اصلی مطرح می‌شود: قلمدان‌های فلزی ایران از نظر فرم در چه گروه‌هایی قابل طبقه‌بندی‌اند؟ قلمدان‌ها شامل چه نقوشی هستند؟ در این راستا، تحقیق پیش رو با روش توصیفی - تحلیلی انجام شده است و داده‌ها بر پایه‌ی منابع مکتوب و تصاویر موجود در مجموعه‌ها و موزه‌ها گردآوری شده‌اند. قلمدان‌ها بر اساس فرم کلی، قاب‌بندی و ترکیب‌بندی مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان می‌دهد که این آثار از منظر سطح مقطع کف به دو گروه عمده تقسیم می‌شوند که عبارتند از فرم‌های مبتنی بر مستطیل (مانند مستطیل ساده و ترنجِ قلمدانی) و فرم‌های مبتنی بر مثلث (از جمله ذوزنقه‌ی کشیده و پنج‌ضلعی کشیده). نتایج به دست آمده، چنین است که در ادوار مختلف از همه‌ی سطح مقطع ها استفاده می شده، اما از این بین، ترنج قلمدانی استفاده بیش‌تری داشته است. در مبحث نقش‌مایه، نقوش در شش گروه گیاهی، نوشتاری، انسانی، هندسی، حیوانی و نجومی،تفکیک شدند. نقوش گیاهی، به صورت های اسلیمی و تلفیقی و پس از آن نقوش نوشتاری، با قلم های توقیع و کوفی بر سطح قلمدان ها به ترتیب بیش‌ترین کاربرد را داشته اند. نقوش انسانی در حالت های شکار، جنگ، نوازندگی و رقص با فراوانی کم‌تری نسبت به نقوش گیاهی و نوشتاری اجرا شده‌اند. در مرتبه‌ی بعد، نقوش جانوری در حالت های واقعی و اساطیری طراحی شده و پس از آن، نقوش هندسی در نوارهای حاشیه ای به کار رفته‌اند. کمترین کاربرد و تنوع نقوش متعلق به نقش مایه های نجوم است که تنها در یک مورد به کار رفته است.</div> <span style="font-size:12pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span style="font-family:"B Mitra""></span></span></span></span></span></span> <div style="text-align: justify;">The development of book arts during the Islamic period was accompanied by the evolution of its tools, including pencases. These objects were crafted from stone, wood, and predominantly metal. Despite their importance, metal pen cases remain relatively understudied, warranting focused scholarly attention. This study aims to examine the forms and decorative motifs of Iranian metal pencases from the 4th to the end of the 7th century AH. The research addresses two main questions: How are these pencases classified based on form? And what motifs do they display? Employing descriptive and analytical methods, the study draws on written sources and museum collections, analyzing overall shape, framing, and composition. Findings indicate that, according to cross-sectional shape, pencases fall into two primary categories: rectangular (including rectangular and medallion-shaped forms) and triangular (elongated trapezoid and pentagon). Among these, the medallion-shaped type was most commonly used. Motifs are grouped into six categories: plant, calligraphic, human, geometric, animal, and astronomical. plant motifs, particularly arabesque and composite designs, along with calligraphic scripts in Thuluth and Kufic, were the most prevalent. Human motifs, depicting hunting, warfare, music, and dance, appeared less frequently, followed by animal motifs in both realistic and mythical forms. Geometric designs were mainly applied in borders, while astronomical motifs were exceptionally rare. This study sheds light on the forms and ornamentation of Iranian metal pen cases, contributing to a deeper understanding of an understudied aspect of Islamic book arts.</div> فلزکاری ایران, ابزار کتاب‌آرایی, قلمدان‌های ایرانی, نقوش قلمدان‌های فلزی Iranian Metalwork, The Art of The Book, Iranian Pencases, Metal Pencase Motifs 41 70 http://jih-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-324-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohadeseh Eslami Aliabadi محدثه اسلامی علی آبادی eslamimohadeseh96@gmail.com 10031947532846004721 0009-0009-4717-6285 No Faculty of Handicrafts, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran دانشکده‌ صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران Farhad Khosravi Bizhaem فرهاد خسروی بیژائم f.khosravi@aui.ac.ir 10031947532846004722 10031947532846004722 Yes Faculty of Handicrafts, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran دانشکده‌ صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران