Mendeley  

Zotero  

Kamandlou H, TaghaviNejad B, Hashemi G, Tabatabaei Jabali Z. (2025). Iconological Analysis of the Man and Lion Fight Tilework in Golestan Palace: Representation of the Qajar Discourse of Legitimization. JIC. 9(1), 99-124. doi:10.61882/jic.9.1.376
URL: http://jih-tabriziau.ir/article-1-376-fa.html

دوران قاجار را می‌توان آخرین دوره‌ی به‌کارگیری گسترده‌ی مضامین ادبی، تاریخی و مذهبی در کاشی‌کاری ایران دانست؛‌ در این دوران طراحان کاشی با بهره‌گیری از داستان‌های حماسی، غنایی، مذهبی و روایات تاریخی، سطوح بناهای مذهبی و غیرمذهبی را آراسته و مفاهیم فرهنگی و سیاسی را منتقل می‌کردند. نمونه‌ای شاخص از این آثار، قاب‌های کاشی‌ دیواره‌ی شرقی و جنوبی حیاط کاخ گلستان است که صحنه‌ی نبرد سوارکار با ببر و شیر را نشان می‌دهد. این نقش که ریشه در کهن‌الگوهای ‌تمدن‌های بین‌النهرینی دارد، در هنر ایرانی با عنوان نبرد بهرام با شیر شناخته‌ می‌شود و شرح آن در منابع تاریخی و ادبیات حماسی و غنایی به ‌تفصیل آمده است. با توجه به ‌ارزش و جایگاه مفهومی آن، این شمایل تا عصر قاجار به ‌صورت‌های گوناگون توسط هنرمندان ایرانی اجرا شده است. قاب کاشی بزرگ دیواره‌ی شرقی، که حدفاصل عمارت اصلی و ساختمان شمس‌العماره قراردارد، علاوه بر جنبه‌ی تزیینی ‌احتمالاً حاوی پیامی خاص بوده است. هدف اصلی پژوهش علاوه ‌بر معرفی و شناخت مجلس نبرد بهرام با شیر در قاب‌ کاشی دیواره‌ی شرقی حیاط کاخ گلستان، تحلیل و تفسیر آن بر اساس اسناد و منابع تاریخی برای دست‌یابی به ‌ارزش‌های نمادین پنهان آن است. سؤال اصلی پژوهش این است که مجلس روایی نبرد بهرام با شیر در قاب‌ کاشی دیوارۀ شرقی حیاط کاخ گلستان چه ویژگی‌هایی داشته و حاوی چه ارزش‌های نمادینی است؟ این پژوهش با بهره‌گیری از الگوی سه‌گانه‌ی توصیف، تحلیل و تفسیر آیکونولوژیک اروین پانوفسکی، و به روش کتابخانه‌ای و میدانی انجام‌ شده است. یافته‌های پژوهش نشان‌می‌دهند که مضمون نبرد بهرام با شیر در هنرهای تزیینی قاجار، به‌ویژه از عصر فتح‌علی‌شاه، با اهداف سیاسی و نظامی و به ‌منظور مشروعیت‌بخشی به ‌سلطنت به ‌کار گرفته ‌شده است. این مفهوم نمادین به‌تدریج در متون تاریخی نیز بازتاب یافت و لقب بهرام و اشاره به‌ نبرد او با شیر، به‌تدریج برای توصیف و ستایش فتح‌علی‌شاه و برخی دیگر از شاهان قاجار مورد استفاده قرار گرفت.