Mendeley  

Zotero  

Eslami Aliabadi M, Khosravi Bizhaem F. (2025). Typology of the Forms and Motifs of Iranian Metal Pencases from the Beginning of the 4th to the Late 7th Century AH. JIC. 9(2), 41-70. doi:10.61882/jic.9.2.401
URL: http://jih-tabriziau.ir/article-1-401-fa.html

با پیشرفت هنر کتاب‌آرایی در دوره‌ی اسلامی، ابزار و لوازم مرتبط با آن نیز دستخوش تحول شدند. از جمله‌ی این ابزارها می‌توان به قلمدان‌ها اشاره کرد که در انواع گوناگون سنگی، چوبی و فلزی ساخته می‌شدند. بخش قابل توجهی از قلمدان‌های برجای‌مانده از این دوره، قلمدان‌های فلزی هستند که بررسی و مطالعه‌ی آن‌ها ضرورت دارد. هدف از پژوهش حاضر شناسایی و تحلیل فرم و نقوش قلمدان‌های فلزی ایران از قرن چهارم تا پایان قرن هفتم هـ.ق است. در راستای این هدف، دو پرسش اصلی مطرح می‌شود: قلمدان‌های فلزی ایران از نظر فرم در چه گروه‌هایی قابل طبقه‌بندی‌اند؟ قلمدان‌ها شامل چه نقوشی هستند؟ در این راستا، تحقیق پیش رو با روش توصیفی - تحلیلی انجام شده است و داده‌ها بر پایه‌ی منابع مکتوب و تصاویر موجود در مجموعه‌ها و موزه‌ها گردآوری شده‌اند. قلمدان‌ها بر اساس فرم کلی، قاب‌بندی و ترکیب‌بندی مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان می‌دهد که این آثار از منظر سطح مقطع کف به دو گروه عمده تقسیم می‌شوند که عبارتند از فرم‌های مبتنی بر مستطیل (مانند مستطیل ساده و ترنجِ قلمدانی) و فرم‌های مبتنی بر مثلث (از جمله ذوزنقه‌ی کشیده و پنج‌ضلعی کشیده). نتایج به دست آمده، چنین است که در ادوار مختلف از همه‌ی سطح مقطع ها استفاده می شده، اما از این بین، ترنج قلمدانی استفاده بیش‌تری داشته است. در مبحث نقش‌مایه، نقوش در شش گروه گیاهی، نوشتاری، انسانی، هندسی، حیوانی و نجومی،تفکیک شدند. نقوش گیاهی، به صورت های اسلیمی و تلفیقی و پس از آن نقوش نوشتاری، با قلم های توقیع و کوفی بر سطح قلمدان ها به ترتیب بیش‌ترین کاربرد را داشته اند. نقوش انسانی در حالت های شکار، جنگ، نوازندگی و رقص با فراوانی کم‌تری نسبت به نقوش گیاهی و نوشتاری اجرا شده‌اند. در مرتبه‌ی بعد، نقوش جانوری در حالت های واقعی و اساطیری طراحی شده و پس از آن، نقوش هندسی در نوارهای حاشیه ای به کار رفته‌اند. کمترین کاربرد و تنوع نقوش متعلق به نقش مایه های نجوم است که تنها در یک مورد به کار رفته است.